Trại sáng tác văn học là một hình thức hoạt động quen thuộc của Hội Nhà văn Việt Nam và các hội văn học nghệ thuật địa phương. Tuy nhiên, để các trại sáng tác thực sự phát huy hiệu quả, cần có những đổi mới về mô hình và phương thức tổ chức.
Hiện nay, các trại sáng tác văn học thường được tổ chức theo hình thức tập trung, kéo dài từ 1 đến 2 tháng. Trong thời gian này, các nhà văn, nhà thơ được tạo điều kiện ăn ở, sinh hoạt và sáng tác tại một địa điểm nhất định. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, hình thức này còn tồn tại nhiều hạn chế.
Một trong những hạn chế lớn nhất là tính hình thức. Nhiều trại sáng tác chỉ chú trọng đến việc tổ chức các hoạt động bề nổi như hội thảo, giao lưu văn nghệ, mà ít quan tâm đến việc hỗ trợ các nhà văn, nhà thơ trong quá trình sáng tác. Bên cạnh đó, nhiều nhà văn, nhà thơ tham gia trại sáng tác với mục đích chính là để nhận tiền hỗ trợ, chứ không thực sự tập trung vào việc sáng tác.
Để nâng cao hiệu quả của các trại sáng tác văn học, cần có những đổi mới về mô hình và phương thức tổ chức. Cụ thể:
Ngoài hình thức tập trung truyền thống, cần đa dạng hóa các hình thức tổ chức trại sáng tác, như trại sáng tác trực tuyến, trại sáng tác theo chuyên đề, trại sáng tác kết hợp với thực tế. Điều này sẽ giúp các nhà văn, nhà thơ có nhiều lựa chọn phù hợp với điều kiện và sở thích của mình.
Các trại sáng tác cần tập trung vào việc hỗ trợ các nhà văn, nhà thơ trong quá trình sáng tác. Cụ thể, cần tổ chức các buổi tư vấn, góp ý, trao đổi kinh nghiệm giữa các nhà văn, nhà thơ; cung cấp tài liệu tham khảo, nguồn thông tin cần thiết; tạo điều kiện cho các nhà văn, nhà thơ tiếp xúc với thực tế cuộc sống.
Để đảm bảo chất lượng của các trại sáng tác, cần nâng cao chất lượng đầu vào. Cụ thể, cần có tiêu chí tuyển chọn rõ ràng, công bằng; ưu tiên các nhà văn, nhà thơ có tài năng, có ý tưởng sáng tạo độc đáo; hạn chế việc lựa chọn những người tham gia trại sáng tác chỉ vì mục đích cá nhân.
Sau mỗi trại sáng tác, cần có đánh giá khách quan, trung thực về hiệu quả của trại. Cụ thể, cần xem xét số lượng tác phẩm được sáng tác, chất lượng của các tác phẩm, tác động của các tác phẩm đến đời sống văn học nghệ thuật.
Trên thế giới, có nhiều mô hình trại sáng tác văn học hiệu quả mà Việt Nam có thể tham khảo. Chẳng hạn, mô hình trại sáng tác Yaddo (Mỹ) tập trung vào việc tạo không gian yên tĩnh, riêng tư cho các nhà văn, nhà thơ sáng tác. Mô hình trại sáng tác Ledig House (Mỹ) chú trọng đến việc kết nối các nhà văn, nhà thơ từ khắp nơi trên thế giới. Mô hình trại sáng tác Hawthornden Castle (Scotland) tạo điều kiện cho các nhà văn, nhà thơ sống và làm việc trong một lâu đài cổ kính.
Việc đổi mới mô hình và phương thức tổ chức trại sáng tác văn học là một yêu cầu cấp thiết để nâng cao hiệu quả của hoạt động này, góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền văn học Việt Nam.